Óóë óóðõàéí ñàëáàðò õºðºí㺠îðóóëàëò, ÷óóëãà óóëçàëò

Óóë óóðõàéí àøèãò ìàëìàëûí ñàëáàð äàõü

ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí îð÷èí.

ÌÓ-ûí ãàäààäûí õºðºíãº, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàà íü /ÃÝÇÕ/ ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãèéí á¿ðýëäýõ¿¿í õýñýã þì.Ñîöèàëèçìèéí ¿åä Ìîíãîëûí ýäèéí çàñàãò ÇÕÓ, Ýäèéí çàñãèéí õàðèëöàí òóñëàëöàõ çºâëºë / ÝÇÕÒÇ / îðíóóäûí çýýë òóñëàìæ ÄÍÁ-èé 30 ãàðóé õóâèéã á¿ðä¿¿ëäýã áàéëàà. 1990-ä îíû ýõýýð ÇÕÓ, ÝÇÕÒÇ çàäàð÷ ìàíàé ýäèéí çàñãèéã òýòãýæ áàéñàí ãàäààä ýõ ¿¿ñâýð àëãà áîëîõ ¿åä Ìîíãîë Óëñûí õóâüï ýäèéí çàñãèéí ñ¿éðýë í¿¿ðëýæ, õºðºí㺠îðóóëàõ á¿¿ õýë òóõàéí öàãèéí õýðýãöýýãýý õàíãàõ òºëáºðèéí ÷àäâàðã¿é áàéäàëä îðñîí áèëýý.

Ýíý áîë ÃÝÇÕ íýã òóéëòàé çàãâàð õàìãèéí õýâðýã áîëîõûã ¿ç¿¿ëñýí òîì ñóðãàìæ áàéëàà. Áèé áîëñîí íºõöºë áàéäëààñ ãàðàõ àðãà çàìûã øóóðõàé ýðýëõèéëñíèé ä¿íä Îëîí Óëñûí âàëþòèéí ñàí, Äýëõèéí áàíê, Àçèéí õºãæëèéí áàíê çýðýã Äýëõèéí âàëüþò-ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëàãàä ýëñýæ, õàíäèâëàã÷ îðíóóäûí òºëººëºë á¿õèé îëîí óëñûí õàìòûí íèéãýìëýãèéí ç¿ãýýñ øóóðõàé òóñëàìæ àâ÷ õÿìðàëûã õàðüöàíãóé áîãèíî õóãàöààíä õîõèðîë áàãàòàé äàâæ ýäèéí çàñãèéí óíàëòûã çîãñîîæ ÷àäñàí þì. Ýíý íü íýã òàëààñ ÌÓ-ûí õºäºëìºðèéí õóâààðüò îðæ ÷àäààã¿é ÃÝÇÕíû ýìçýã áàéäëûã õàðóóëæ áàéãàà áîëîâ÷ íºãºº òàëààð ÃÝÇÕ-ã íýýëòòýé îëîí òóéëòàé áîëãîæ ÷àäâàë äýëõèéí ÃÝÇÕ-íèé ñèñòåìä ººðèéí òîäîðõîé îðîí çàéã ýçëýõ áîëîìæòîéã íîòëîí õàðóóëñàí áîäèò áàðèìò ìºí. 1991 îíîîñ õîéø ºíãºðñºí 17 æèëèéí õóãàöààíä ÝÇ-èéí ëèáåðàò÷èëñàí çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä øèëæ¿¿ëýõ ýäèéí çàñàã ýðõç¿éí øèìòãýëèéã àìæèëòòàé õèéñíèé ¿ð ä¿íä õóâèéí áîëîí òºðèéí ºì÷èéí õîëèìîã õýëáýðèéí õýâøë¿¿ä òîãòîæ ÄÍÁ-íèé 80 ãàðóé õóâèéã õóâèéí õýâøëèéí õ¿ðýýíä ¿éëäâýðëýäýã áàéíà. Èíãýñíýýð ÃÝÇÕ íü îðîëöîõ áîëîìæ õ¿ðýý ºðãºñºí áàéíà. ªíººãèéí áàéäëààð ÌÓ-ûí ÃÝÇÕ-íä 3 ¿íäñýí õýëáýð çîíõèëæ áàéíà. Ýäãýýðò

1. Õºãæëèéí àëáàí ¸ñíû òóñëàëöàà ÕÀ¨Ò

2. Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò

3. Ãàäààä õóäàëäàà

Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò: Ýíý íü õºðºí㺠òåõíîëîãè ìýäëýã, çàõ çýýë õàìòòàé îðæ èðäýã. ÃÝÇÕ-íèé õàìãèéí äýâøèëòòýé õýëáýðèéí íýã þìàà. ÌÓÃØÕÎ-ûí 2006 îíû áàéäëààð 17% íü ÁÍÕÀÓ, 12.4% íü Êàíàä, 7.3 ÁÍÑÓ, 4.9 ßïîí, 3.5% íü ÀÍÓ, 3.2 ÎÕÓ, Èõ Áðèòàí Âèðæèíèé àðëóóä íèéëýýä 5.8%-èéã îðóóëñàí áàéíà. 1990-2006 îíä ÃØÕÎ íü ¿éëäâýðëýë ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðýýã ºðãºæ¿¿ëæ àæëûí áàéð, îðëîãûí ýõ ¿¿ñâýðèéã íýìýãä¿¿ëæ, ÿäóóðëûã áóóðóóëæ, õºãæëèéã ò¿ðãýòãýõýä áîäèòîé õóâü íýìýð îðóóëàõ áîëîìæòîé õýëáýð þì. ÃØÕÎ-íû íºõöºë íü ºðñºëäºõ ÷àäâàð á¿õèé ýðõ ç¿é, òàòâàðûí òîãâîðòîé áàéäàë õàíãàãäñàí áàéõ ¸ñòîé. Óëñ òºð, íèéãìèéí òîãòâîðòîé áàéäàë ýðñäëýýñ õàìãààëàõ òààòàé íºõöºë çýðãèéã õàðãàëçàí õàðèëöàí àøèãòàé áàéõ çàð÷èì äýýð òóëãóóðëàñàí õàìòûí àæèëëàãààíû õýëáýð þì.

Ãàäààäàä øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí öààøäûí áîäëîãî.

ÌÓ-ûí õóäàëäààíû äóíä õóãàöààíû ¿çýë áàðèìòëàëûã òîäîðõîéëîõäîî – ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí á¿õèé ë õýëáýðèéã äýìæèæ ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã ¿ë ÿëãàâàðëàõ õºðºíãº, ýðõ àøãèéã íü õàìãààëàõ áîäëîãî ÿâóóëíà. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã õÿçãààðëàõ, ýñâýë íºõöºë áîëîëöîîíä òàâèõàä ÷èãëýñýí óëìààð äýëõèéí õóäàëäààíû áàéãóóëëàãûí õýì õýìæýý çàð÷èìä õàðøëàõ áîäëîãî çîõèöóóëàëòûí àðãà õýìæýý õýðýãëýõýýñ òàòãàëçàíà.

- Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý ãàäààäûí çýýë òóñëàìæèéí õýìæýýíýýñ äàâóóëàõ áîäëîãî áàðèìòàëíà. Õóäàëäààíû òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýëèéí äîòîð óóë óóðõàéí á¿òýýãäýõ¿¿í ÷óõàë áàéð ýçýëíý.

- Óóë óóðõàéí ñàëáàðûã äàãàñàí èìïîðòûã îðóóëàõ æèæèã äóíä ¿éëäâýð¿¿äèéã áèé áîëãîõ

- Óóë óóðõàéí ñ¿ëæýý áèé áîëãîõ. Óëìààð äýëõèéí õýìæýýíèé ºðòºã øèíãýýñýí ñ¿ëæýýíä íýãäýõ

- Ýðäýñ áàÿëãèéã õóâèðãàõ áîëîìæèéã àøèãëàõ. Òóõàéëáàë àëòààð ãàð óðëàëûí àëòàí ýäëýë õèéõ, í¿¿ðñíýýñ øèíãýí ò¿ëø ãàðãàí àâàõ çýðãèéã ã¿íçãèéð¿¿ëýí ñóäëàõ

Óóë óóðõàéí ñàëáàðèéí õºãæëèéí ¿íäñýí ãàðö

1996-2007 îíä ÌÓ-ä äýëõèéí 80 ãàðóé îðíîîñ íèéò 1643.6 ñàÿ àì äîëëàðûí õºðºí㺠îðóóëàëò îðæ èðñýí ãýñýí ñòàòèñòèê áèé. ¯¿íèé 90% íü ñ¿¿ëèéí 7 æèëä îðñîí áàéíà. /2008/ Ìîíãîëûí ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý 2000-2003 îíä 593.5 ñàÿ àì äîëëàð áàéñàí áîë 2004-2007 îíä 1380.4 ñàÿ àì äîëëàð áîëæ 2.3 äàõèí ºññºí áàéíà. 2002 îíä ÌÓ-ûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ÃØÕÎ-ûí õýìæýý 40 ñàÿ àì äîëëàð áàéñàí áîë

2006 îíä áàðàã 200 ñàÿ àì äîëëàðò õ¿ð÷ýý. Ýíý íü 2006 îíä ÌÓ-ä õèéãäñýí ÓÓÑÃØÕÎ-ûí 48.4%-òàé òýíöýæ áàéãàà þì. 2006 îíä äýëõèé äàÿàð ãåîëîãè õàéãóóëûí àæèëä çàðöóóëñàí íèéò õºðºíãèéí 4%-èéã ÌÓ-ûí íóòàã äýâñãýð äýýð õèéãäñýí ãåîëîãèéí ñóäàëãààíä çàðöóóëñàí áºãººä ýíý ¿ç¿¿ëýëòýýð ãàäààäûí õºðí㺠îðóóëàëòûã õàìãèéí èõýýð òàòàæ áàéãàà äýëõèéí ÒÎÐ 10 óëñûí 9ä ìàíàé óëñ îðæ áàéíà. Èéì ¿ð ä¿íä õ¿ðýõýä íºëººëñºí ãîë 2 õ¿÷èí ç¿éëèéí íýã íü 1997 îíä áàòëàãäñàí ÀÌ-ûí òóõàé ÌÓ-ûí õóóëü, íºãºº íü äýëõèéí çàõ çýýëä ýðäñèéí ò¿¿õèé ýäèéí ¿íý ºññºí áàéäàë þì. Ãàäààä õóäàëäààíû íèéò ýðãýëò 2004-2007 îíä æèëä äóíäæààð 29.6 õóâèàð ºñ÷ýý. ÌÓ-ûí òºëáºðèéí íèéò òýíöýë 2007 îíû óðüäï÷èëñàí ã¿éöýòãýëýýð 240.7ñàÿ àì äîëëàðûí àøèãòàé ãàðñàí áàéíà. ÌÓ-ûí ãàäààä ºðèéí ¿ëäýãäýë 2007 îíû ýöýñò 1.5 òýðáóì àì äîëëàð áàéâ. Ãàäààä çýýëèéí ºðèéí ¿ëäýãäëèéí 64%-èéã îëîí óëñûí ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãàä òºëºõ ýçýëæ áàéãàà áîë ¿ëäñýí 36%-èéã õàíäèâëàã÷ áàéãóóëëàãàä òºëºõ ýçýëæ áàéíà.

Óóë óóðõàéí ñàëáàðûí ¿éë÷èëãýý.

Óóë óóðõàéí ñàëáàðò íèéëýëòèéí ñ¿ëæýýã ã¿íçãèéð¿¿ëýõ íýð òºðëèéã íü îëøðóóëàõûã óóë óóðõàéí òýðã¿¿ëýõ ÷èãëýë áîëãîõ.

- Íèéëýëòèéã ñ¿ëæýýíä óãààõ öýâýðëýõ õîîë õ¿íñýýð õàíãàõ çýðýã íààä çàõûí ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõýýñ ýõëýýä ºðºìäºõ ñîðüöèéí øèíæèëãýý õèéõ ðàäèî õàéãóóë, õèéìýëä äàãóóëûí çóðàãëàë, òàéëàë çýðýã òóñãàé ¿éë÷èëãýý áèé áîëãîõ.

- ¯íäýñíèé ýðäýì øèíæèëãýý ñóäàëãààíû èõ äýýä ñóðãóóëèóäûã ò¿øèãëýí óóë óóðõàºéí ñàëáàðò ìýäëýãò òóëãóóðëàñàí ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëýõ çýðýã îëîí òàëò áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõ õóäàëäààíû áîäëîãûã¿çýë áàðèìòëàëä òóñãàñàí áàéíà.

Óóë óóðõàéí îëîí êîìïàíè óóðõàé íºëººëñºí íóòàã õ¿ì¿¿ñèéí õºãæëèéã óðàãøëóóëàõàä àíõààðàë òàâüäàã. Õºãæëèéã äýìæèõ íýã àðãà çàì áîë óóðõàéã õààõ ¿åä íºëººëñºí íóòãèéã íèéãýì áîëîí ýäèéí çàñãèéí ººð ¿éë àæèëëàãààã ¿ðãýëæë¿¿ëýõ ÷àäâàðòàé áàéëãàõûí òóëä óóë óóðõàéí íºëººëñºí íóòàãò õºðºí㺠îðóóëñàí áàéäàë þì. Èíãýñíýýð óóðõàéí àøèãëàëòûí õóãàöààíä õèéãäñýí äýä á¿òýö áîëîí õºðºí㺠îðóóëàëò ÷óõàë áîëíî. Ìîíãîëûí ºíººãèéí òîãòîëöîî ýíý àñóóäëûã õýñýã÷ëýí øèéäñýí þì. Ìîíãîëä óóðõàéí òàëáàéãààñ ãàäóóð çàìûí äýä á¿òýö, çàìûí çàñâàðò îðóóëñàí õºðºíãèéã ñóóòãàæ áîëäîã. ¯¿íèé çýðýãöýý íèéãìèéí äýä á¿òöýä õºãæ¿¿ëýõýä ãàðñàí á¿õ çàðäëûã áàðüñàí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí ýäýëãýýíèé õóãàöààíû òóðø äàðààëñàí ýëýãäýë òîîöîõ áºãººä ýíý á¿òöèéí áàðèëãà áàéãóóëàìæèéí çàñâàð ¿éë÷èëãýý àøèãëàëòûí çàðäëûã òóõàéí çàðäàë ãàðñàí æèëä íü çàðäàëä òîîöîæ áîëíî.

Èìïîðò îðëîõ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íýìýãä¿¿ëýõ àðãà çàìûí äîòîð í¿¿ðñíýýñ øèíãýí ò¿ëø ¿éëäâýðëýõ, êîêñæèõ í¿¿ðñèéã áîëîâñðóóëæ ýõëýõ, ãàçðûí òîñ îëáîðëîõ, õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ, çàìààð øàòàõóóíòîñëäîõ ìàòåðèàëûí èìïîðòèéã áàãàñãàõ àðãà çàìûã ¿çýë áàðèìòëàëäàà òóñãàæýý.

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò òîãòâîðòîé õºãæèéí õýä õýäýí çàð÷ìèéã ººðòºº àãóóëæ áàéíà.

1. Õºðºí㺠îðóóëàëòûã õàðèóöäàã

2. ªðñºëäºõ ÷àäâàðòàé òåõíîëîãèéã õàðèóöíà.

3. Çàõ çýýëýý õàðèóöíà.

4. Áàéãàëü îð÷íèéã õàìãààëàõ õºäºëìºðèéí íºõöºë ýð¿¿ë àõóé àþóëã¿é àæèëëàãààã õàíãàõ.

Òåõíîëîãèéã õóäàëäàæ àâàõ, çóðàã òºñºë èìïîðòëîõ ëèöåíç õóäàëäàæ àâàõ, çýýëèéí õºðºí㺺ð òåõíîëîãè õóäàëäàæ àâàõ çýðýã òåõíîëîãè íóòàãøóóëàõ àðãóóä íü ýðñäýë èõòýé ó÷èð ÷óõàë õýëáýð áàéæ ÷àäàõã¿é þì. ßëàíãóÿà øèíý á¿òýýãäýõ¿¿íýýð çàõ çýýëä ãàð÷ áàéãàà õºãæèæ áóé îðíû õóâüä á¿ð ÷ õýö¿¿. Äýëõèéí óëñ îðíóóä á¿ãä ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûã îëæ àâàõ ãýæ ºðñºëäºæ áàéíà.

Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ñîíèðõëûã òàòàõûí òóëä çàñãèéí ãàçðóóä òàòâàðûí õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëýõ áîëîí óðàìøóóëëûí áóñàä àðãà õýðýãñëýë¿¿äèéã àøèãëàæ áàéíà.

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòààñ áèä þóã õ¿ñäýã âý?

1. Õºðºí㺠îëæ õºãæ뺺 ò¿ðãýòãýõ

2. ªðñºëäºõ ÷àäâàðòàé øèíý òåõíîëîãè îëæ àâàõ

3. Àøèã îëæ õóðèìòëàë á¿ðä¿¿ëýõ

4. Õ¿íèé íººöºº õºãæ¿¿ëæ ìýðãýæèëòýé àæèëòàí áýëòãýõ, àæëûí áàéð íýìýãä¿¿ëýõ

5. Áîëçîøã¿é ýðñäëýýñ àíãèä áàéõ

Õºðºí㺠îðóóëàã÷ þóã õ¿ñ÷ áàéíà âý?

1. Àøèã îëîõ

2. Çàõ çýýë îëîõ

3. ͺºö áàÿëàã îëîõûã çîðüæ áàéíà.

Ãàäààäûí øóóä õºðºí㺠îðóóëàëòûã àâàõûí òóëä çàéëøã¿é õàíãàõ 3 íºõöºë áàéíà.

1. Õºðºí㺠îðóóëàã÷ êîìïàíè õàíýãàí íèéëýëòèéí ñ¿ëæýý àøèãëàõ äàâóó ýðõòýé áàéõ.

2. Êîìïàíè ººðèéí äàâóó òàëàà òýð óëñûí äîòîîä çàõ çýýë äýýð àøèãëàõ çàìààð àøèã îëîõ áîëîìæòîé áàéõ.

3. Õ¿ëýýí àâàã÷ òàë “áàéðëàëûí äàâóó òàë”-àà àøèãëàõ áîëîìæîîð õàíãàõ

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã òàòàõûí òóëä óëñ îðíóóä þó õèéæ áàéíà âý?

1. Òàòâàðûí õºíãºëºëò ¿ç¿¿ëæ áàéíà.

2. Óëñ òºðèéí òîãòâîðòîé áàéäëàà õàíãàæ áàéíà.

3. Àæèë õýðýã÷ îð÷èíã á¿ðä¿¿ëæ áàéíà.

4. Ñàíõ¿¿ãèéí áîäëîãîòîé óÿëäñàí ýðõç¿éí çîõèöóóëàëò òîãòâîðòîé áàéíà.

5. Àæèëëàõ õ¿÷íèé íººö áýëòãýõ ñèñòåì á¿ðä¿¿ëæ áàéíà.

6. Áèçíåñèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëîìæ á¿õèé òóñëàõ ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëæ áàéíà.

ÌÓ-ûí ãåîëîãè óóë óóðõàéí ñàëáàðò îëîí óëñûí áàéãóóëëàãà, ãàäààä îðíóóäààñ õºðºí㺠îðóóëàõ çîðèëãî á¿õèé ÷óóëãà óóëçàëòûã ÌÓ-ûí çàñãèéí ãàçàð, äýëõèéí áàíêíààñ õàìòàð÷ 1997.06.04-05íèé ºäð¿¿äýä Óëààíáààòàðò çîõèîí áàéãóóëñàí. Ýíý ÷óóëãà óóëçàëòàíä ÎÕÓ, ÀÍÓ, Êàíàä, ßïîí, ÁÍÕÀÓ çýðýã 24 îðíû 167 êîìïàíèé 329 òºëººëºã÷, ò¿¿íèé äîòîð ãàäààäûí 105, äîòîîäûí 62 êîìïàíè, ÎÓ-ûí áàéãóóëëàãûí 16, Ìîíãîë óëñàä ñóóãàà ýë÷èí ñàéäûí ÿàìäûí 13 òºëººëºã÷ çî÷èä îðîëöñîí.

Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðò íýâòðýõ 

ÄèñêîâåðÌîíãîëèà 2006

ªíãºðñºí 9-ð ñàðä äýëõèéí óóë óóðõàéí õàëóóí öýã Óëààíáààòàð õîò áàéñàí ãýõýä õýëñäýõã¿é. Åðòºíöèéí 4 ç¿ã, 8 çîâõèñîîñ õ¿ðýëöýí èðñýí Ìîíãîëûí áîëîí äýëõèéí óóë óóðõàéí õàìòûí íèéãýìëýã äºðºâäýõ æèëäýý õóðàí ÷óóëæ äýëõèéí áîëîí ìîíãîëûí ýðäýñ áàÿëãèéí ºíººãèéí áàéäàë, öààøäûí òºëºâ, õóóëü ýðõ ç¿éí ººð÷ëºëò, ñàëáàðûí ºìíº òóëãàð÷ áóé áýðõøýýë áîëîí ñîíèðõîë òàòñàí ýðäýñ áàÿëãèéí ýðýë õàéãóóë, îðä ãàçðóóä óóë óóðõàéí òåõíèê, òåõíîëîãèéí õºãæèë äýâøëèéí òàëààð ñàíàë áîäëîî ñîëèëöñîí þì. Ýíý æèëèéí ÷óóëãà óóëçàëò õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí ºìíº àíõààðëûí òýìäýã áîëîîä áàéñàí áàãàã¿é àñóóëòàä õàðèó ºã÷ òýäíèé ýðãýëçýý òýýíýãýëçëýëèéã øèéäýõýä äºõºì áîëñîí.

ªíãºðñºí 9-ð ñàðûí 12-14 ºäð¿¿äýä ãàäààä äîòîîäûí 170 ãàðóé êîìïàíèé 660 ãàðóé òºëººëºã÷ ÷óóëãà óóëçàëòàíä îðîëöîõîîð èðñýí íü ºìíºõ æèë¿¿äèéíõýýñýý èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýíä çîõèîí áàéãóóëàãäñàíûã èëýðõèéëëýý. Ñàëáàðûí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà õóâèéí õýâøëèéí êîìïàíèóä áîëîõ Ìîíãîë óóë óóðõàéí ¿íäýñíèé àññîöèàöè, Ìîíãîëûí ãåîëîãè÷äèéí õîëáîî, Ìàéí Èíôî, Ìîíðóä êîìïàíèé õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëàñí ýíýõ¿¿ ÷óóëãà óóëçàëò íü æèë èðýõ òóñàì óëàì ñàéæèð÷ öàð õ¿ðýý, à÷ õîëáîãäîë ºñºí íýìýãäýæ áàéãààã îðîëöîã÷ àæèãëàã÷èä ä¿ãíýæ áàéíà.

×óóëãà óóëçàëòûí ¿íäñýí çîðèëãî íü Ìîíãîëûí ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàðûã ãàäààäàä òàíèóëàõ, ñàëáàðûí òàëààðõè áàðèìòàò ìýäýýëëèéã õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä õ¿ðãýõ, äîòîîäûí óóë óóðõàéí êîìïàíèóä, ëèöåíç ýçýìøèã÷äèéã õºðºí㺠îðóóëàã÷àà îëîõîä íü òóñëàõ, òóõàéí îðäûã òàíèëöóóëàõ áîëîìæîîð õàíãàõ, òºð çàñãèéí áîäëîãî, øèéäâýðèéí òàëààð õîëáîãäîõ àëáàíû õ¿ì¿¿ñòýé õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã í¿¿ð òóëàí óóëçóóëàõ ÿâäàë áàéñàí.

ÄèñêîâåðÌîíãîëèà 2006 ×óóëãà óóëçàëò óëàìæëàëò ¸ñîîð Áàãà õóðàë, Çàñãèéí ãàçðûí öàã, ¿çýñãýëýí, óóðõàéòàé òàíèëöàõ à÷ëàë ãýñýí ºâºðìºö îíöëîã çîðèëãî á¿õèé 4 ãîë àðãà õýìæýýíýýñ á¿ðäñýí.

68%-èéí òàòâàð îðîëöîã÷äûí àíõààðëûí òºâä áàéëàà. Àëèâàà óëñàä õºðºí㺠îðóóëàõûí ºìíº òºð çàñãèéíõàí íü áîäëîãî õóóëü ýðõ ç¿é íü òºðèéí áàéãóóëàãóóäûí ä¿ðýì æóðñûã ñóäàëæ øèéäâýð ãàðãàã÷èäòàé í¿¿ð òóëàí óóëçàæ ñîíèðõñîí àñóóëòàíäàà õàðèó àâàõ íü àëèâàà õºðºí㺠îðóóëàã÷äûí ýðõýì çîðèëãî áàéäàã. Ãýâ÷ ýíãèéí ¿åä òýäýíòýé óóëçàíà ãýäýã õàðãàíû íîîñîîð ýñãèé õèéõòýé àäèë. Á¿òýõã¿é ç¿éë ãýäýãòýý õýí ÷ ñàíàë íèéëíý. Èéìýýñ ÷ Äèñêîâåð Ìîíãîëèà 2006 ×óóëãà óóëçàëòûí íýã ãîë àðãà õýìæýý íü çàñãèéí ãàçðûí öàã óóëçàëò áàéäàã áèëýý. Óã àðãà õýìæýýíä òºðèéí ò¿øýýä, ñàëáàðûéí õîëáîãäîõ ÿàì, àãåíòëàãèéí äàðãà, ìýðãýæèëòí¿¿ä îðîëöîæ ýðäýñ áàÿëãèéí ñàëáàð äàõü Ìîíãîë Óëûí Çàñãèéí Ãàçðûí áàéð ñóóðèéã õºðºí㺠îðóóëàã÷äàä òàíèóëàõ çîðèëãîòîé. Äàøðàìä ºã¿¿ëýõýä óðüä ºìíºõ æèë¿¿äèéí ÷óóëãà óóëçàëòàíä îðîëöîãñîä ººðñäèéí áèçíåñýý ºðãºæ¿¿ëýõýä ñîíèðõîë òàòàõóéö óóë óóðõàéí òºñºëä õºðºí㺠îðóóëàõààð áàãà õóðàëä èë¿¿òýé à÷ õîëáîãäîë ºãäºã áàéñàí áîë ýíý æèëèéí õóâüä “çàñãèéí ãàçðûí öàã” óóëçàëòûí òàíõèìëóó õîøóóð÷ ñàëõèéã íü óëñûí èõ õóðàë, çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä õàãàëëàà. Ìîíãîë Óëûí Çàñãèéí Ãàçðûí óóë óóðõàéí ñàëáàðò áàðèìòàëæ áóé áîäëîãûí òàëààð ÓÈÕ-ûí Õóóëü ç¿éí áàéíãûí õîðîîíû äàðãà Ö.̺íõ-Îðãèë, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ¯éëäâýð, õóäàëäààíû ñàéä Á.Æàðãàëñàéõàí íàðûí ìýäýýëýëèéã ÷óóëãà óóëçàëòàíä îðîëöîã÷èä ìàø àíõààðàëòàé ñîíñîæ áàéñàí. Õºðºí㺠îðóóëàã÷èä Ìîíãîëûí òºð õóóëü, ýðõ ç¿éí îð÷íîî öààøèä òîãòâîðòîé áàéëãàæ ÷àäàõ óó, àëò, çýñýíä òîãòîîñîí 68 õóâèéí òàòâàðûã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ áîëîìæòîé ýñýõ, øèíýýð áàòëàãäñàí. Àøèãò ìàëòìàëûí õóóëèí äàõü çàðèì òîäîðõîéã¿é, îéëãîìæã¿é ç¿éë çààëòóóäûã èë¿¿òýé ñîíèðõîæ áàéëàà. Àøèãò ìàëòìàëûí õóóëü äàõü çàðèì òîäîðõîéã¿é ç¿éë òýäíèé ñàíààã èõýä çîâîîæ áàéãàà áîëîëòîé. Òóõàéëáàë, ñòðàòåãèéí îðäûã õóâèéí êîìïàíè íýýñýí íºõöºëä 34 õ¿ðòýëõ õóâèéã, õýðýâ óëñûí òºñ⺺ð íýýñýí òîõèîëäîëä 50 õ¿ðòýëõ õóâèéã òºð ýçýìøèíý ãýñýí çààëòûã ãàäààäûíõàí øóóä ë õóðààæ àâàõ þì øèã îéëãîæ áàéëàà. Ñàéä Á. Æàðãàëñàéõàíû ¿ã óã ÷óóëãà óóëçàëòàí äýýð ñåíñààö òàðèâ. Òýðáýýð “Òºð îðîëöñîíîîðîî õºðºí㺠îðóóëàã÷èéã èë¿¿ èõ áàòàëãààæóóëæ ºã÷ áàéíà ãýñýí ¿ã Ìîíãîë Óëñàä òºð íü äààõààñ ººð áàòàëãàà áàéõã¿é. Õºãæèëòýé îðíóóä ýðñäëèéã äààòãàëûí áàéãóóëëàãóóäàä äààòãàäàã. Ãýòýë ìàíàé óëñàä èéì òîãòîëöîî áàéõã¿é. ßëàíãóÿà îëîí æèë õýðýãæèõ òºñë¿¿ä äýýð òºð áàòàëãàà áîëíî. Äýëõèéä óðüä íü òèéì òóðøàëàã áàéãààã¿é ãýæ äýëõèéí æèøãèéã áèäýíä òóëãààä õýðýãã¿é. Ýíý áîë ÌÓ-ûí òºðèéí áîäëîãî. Àìüäðàë äýýð õýðýãæ¿¿ëýýä õàðúÿ. Áîëîõã¿é áîë öààøèä ÿàõàâ ãýäãýý øèéäíý. Áîëãîõûí òºëºº ÿâàõ íü îéãîìæòîé. Õóóëèéã õýí íýãýí õ¿íä çîðèóëæ ãàðãààã¿é. Ìó-ûí õºãæëèéã ýõíèé ýýëæèíä áîäîæ õóóëèà ãàðãàíà. Õýðâýý Ìîíãîëûí õóóëü òààëàãäàõã¿é áîë áîëüæ áîëíî. Áèä çààâàë ýíä àæèë ãýæ òóëãàæ øààðäààã¿é ø äýý. Áèä çààâàë á¿õ õ¿íä òààëàãäàõ õóóëü ãàðãàõ øààðäëàãà áàéõã¿é” ãýæ õýëñýí. ÓÈÕ-+ûí ÕÇÁÕ-íû äàðãà Ö. ̺íõ-Îðãèë “òºðèéí îðîëöîîíû òóõàé àñóóäëûã òîäðóóëàõäàà òóõàéí îðäûã àøèãëàõäàà òºð îðîëçîõ ýñýõèéã ÿìàð îðä ñòðàòåãèéí à÷ õîëáîãäîëòîé ãýæ ¿çýõèéã ÓÈÕ, Çàãèéí ãàçàð øèéäíý. Õºðºí㺠îðóóëàã÷èäòàé ÷ òºð íàðèéí òîõèðîëöîî õèéæ õýðõýí îðîëöîõîî òîäîðõîéëíî. Ìîíãîëûí òºð õèéãýýä õºðºí㺠îðóóëàã÷èä áèçíåñèéí õ¿ðýýíä ÿðèà õýëýëöýýð õèéíý” ãýëýý. Ýíä õýëýõýä 68 õóâèéí òàòâàðûí òàëààð ìàíàé õóóëü òîãòîîã÷èä îëîí ÿíçûí áàéð ñóóðüòàé áàéñàí. ÓÈÕ-ûí ÌÀÕÍ-ûí á¿ëãèéí àõëàã÷ Ä.Èäýâõòýí õýëýõäýý “Åð íü 68 õóâèéí áóþó ãýíýòèéí àøãèéí òàòâàð òèéì óðò õóãàöààíä ìºðäºãäºõ õýìæýýíèé õóóëü áèø. Ãýõäýý áèä õýí íýã õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí ñàíààíä íèéö¿¿ëýí õóóëü ãàðãàæ áîëîõã¿é. Òýãâýë àðä èðãýä, ýõ îðíûõîî ýñðýã òýðñýëñýí áîëíî. Èíãýëýý ãýýä õºðºí㺠îðóóëàã÷äûã ¿ðãýýãýýä áàéæ áàñ áîëîõã¿é. Ãýíýòèéí àøãèéí òàòâàðûí õóóëü õýðýãæñýíýýñ õîéø Ìîíãîëáàíêèíä òóøààõ àëòíû õýìæýý áóóðñàí. Õèëýýð õóóëü áóñààð ãàðãàõ ãýìò õýðýã ÷ îëøèð÷ áàéíà. Ìèíèé õóâüä Ãýíýòèéí àøãèéí òàòâàðûí õóóëèéí òàëààð õî¸ð õóâèëáàð áèé. Íýã íü õóóëèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ íºãºº íü òàòâàðò íîãäîõ áîñãûã ºíäºðñãºõ” ãýñýí áîë ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í Áàòæ. Áàòáàÿð óã õóóëèéã øóóä áóðóóòãàëàà. Ãýíýòèéí àøãèéí 68 õóâèéí òàòâàðûí õóóëü àíõíààñàà áóðóó. Åð íü àëèâàà áèçíåñèéã õèéõýä ãýíýòèéí áóþó ãýíýä¿¿ëæ òàâüäàã õóóëü õýðýãã¿é. Ýíý õóóëü õýðýãæèæ ýõýëñýí öàãààñ õîéø àëòûã õóóëü áóñààð õèë äàâóóëàí õóäàëääàã ñ¿ëæýý áèé áîëæ, ìàôèéí øèíæòýé áîëñîí.

¯¿íýýñ áîëæ Ìîíãîë áàíêèíä òóøààæ áóé àëòíû õýìæýý áóóð÷ òàòâàðûí îðëîãî áàãàññàí ãýýä îëîí áàðèìò áèé. Áè ýíý á¿õ áàðèìòûã íàìðûí ÷óóëãàí äýýð àëáàí ¸ñîîð òàâüíà ãýõýä íü òºëººëºã÷èä àëãà òàøèí óãòëàà.Åð íü ýíý æèëèéí ÷óóëãà óóëçàëòûí “çàñãèéí ãàçðûí öàã” Óóëçàëòûí ãîë ñýäýâ íü ãýíýòèéí àøãèéí 68%-èéí òàòâàð áàéñàí ãýõýä õýëñäýõã¿é. ̺í Ìîíãîëáàíê ÁÎß, ÀÌÃÒÕÝÃ, ¯íäýñíèé òàòâàðûí åðºíõèé ãàçðûí õîëáîãäîõ àëáàí òóøààëòíóóä ñàëáàð, ÷èãëýëèéíõýý õ¿ðýýíä óóë óóðõàéí ñàëáàðò õèéæ áóé àæèë áàðèìòàëæ áóé áîäëîãîî õºðºí㺠îðóóëàã÷èäàä òàíèëöóóëñàí. Òýäíèé ¿ãèéã òîéì÷ëîí õ¿ðãýå. Ìîíãîë áàíêíèé åðºíõèéëºã÷ Î. ×óëóóíáàò Ãýíýòèéí àøãèéí òàòâàðûí õóóëü áàòëàãäñàíààñ õîéø Ìîíãîëáàíêèíä òóøààõ àëòíû õýìæýý áóóðñàí. ªâ÷íèéã àíàãààõ ãýýä ýì ºãñºí ÷èíü ñýäðýýñýíòýé àäèë áîëëîî. ÀÌÃÒÕÝÃ-èéí äàðãà Ë. Áîëä Ãýíýòèéí àøãèéí òàòâàðûí õóóëü ºìíºõ àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü ìºðäºãäºæ áàéõ ¿åä áàòëàãäñàí. Èéìýýñ øèíý÷ëýí áàòëàãäñàí õóóëüòàé çîõèöîæ áàéãàà ýñýõèéã ñóäëàõ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé. Àøèãò ìàëòìàëûí äýýæèñ ºí㺠ºíãèéí òàíèëöóóëãà àìòàò ïèööàòàé ¿çýñãýëýíãèéí òàíõèìààñ òåëåâèçèéí àñàð òîì äýëãýöýýð ä¿¿ðýí ìýëòèéõ èë÷ëýãèéí óóäàì ãîâü íóòàã äàõü õàéãóóë÷äûí ãýð¿¿ä ºâºðìºö ñîäîí äèçàéí á¿õèé êîìïàíèóäûí ñóäàëãàà àøèãò ìàëòìàëûí äýýæñèéã äèñêîâåðÌîíãîëèà 2006 îíû ¿çýñãýëýíãèéí õýñãýýñ õàðæ áîëîõ áàéëàà. Òèéìýýñ ÷ ÷óóëãà óóëçàëòûí 2 ºäðèéí òóðø ¿çýñãýëýíãèéí òàíõèì îëíû õºë õºäºë㺺íä äàðàãäàæ ºíæ뺺. Ìýäýýëýë ñîëèëöîõ ¿éë àæèëëàãààã èë¿¿ áîäèòîé áîëãîõ ¿¿äíýýñ çîõèîí áàéãóóëñàí ¿çýñãýëýíä óóë óóðõàéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã êîìïàíèóä, áàíê, ñàíõ¿¿, ñóðãàëò ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãóóä, òîíîã òºõººðºìæ íèéë¿¿ëýã÷ ãàäààä, äîòîîäûí 40 ãàðóé áàéãóóëëàãà àæ àõóé íýãæ îðîëöñîí áºãººä ººðñäèéí ¿éë àæèëëàãàà, õýðýãæ¿¿ëæ áóé òºñºë, ñàíàë áîëãîæ áóé ¿éë÷èëãýýíèé òàëààðõè äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã îðîëöîã÷äîä òàíèëöóóëëàà. Òºðèéí áàéãóóëëàãóóä ÷ ýíý æèëèéí ÷óóëãà óóëçàëòàíä èäýâõèòýé îðîëöîæ ¿çýñãýëýíãèéí ñàìáàðàà äýëãýæýý. Ãåîëîãè ìýäýýëëèéí òºâ, ãåîëîãèéí òºâ ëàáîðàòîðè, ØÓÒÈÑÓÓÑ-èéí áè÷èë õýñýã ýíä í¿¿ãýýä èðæ ãýìýýð óóë óóðõàéí òºñºë ãåîëîãè õàéãóóëûí õàìãèéí ñ¿¿ëèéí ¿åèéí ïðîãðàìì áîëîõ Ñóðïàñààð óóë óóðõàéí ñóðãóóëèéíõàí ãàíãàð÷ áàéñàí áîë õººðºã øàãàé, ò¿ëõ¿¿ðèéí îîñîð çýðýã ¿íýò ÷óëóóãààð õèéñýí ýäëýë¿¿äýýðýý ñòýíäýý ÷èìñýí ãåîëîãèéí òºâ ëàáîðàòîðèéíõîí ãàäààäûíõíû àíõààðëûí òºâä áàéëàà. ßìàðòàé ÷ ¿çýñãýëýíä äýëãýñýí ýðäýñ áàÿëãèéí òàëààðõè ìýäýýëýë òàíèëöóóëãà çóðàãò õóóäàñ, ñòàòèñòèê áàðèìò á¿õýí Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðûíõíû ºíººãèéí ò¿âøèíã èëòãýæ áàéëàà.

Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðò íýâòðýõ 

Åâðîìîíè 2007 ÷óóëãà óóëçàëò

Åâðîìîíè îëîí óëñûí áàéãóóëëàãààñ Åâðîìîíè 2007 íýðòýé Ìîíãîë õºðºí㺠îðóóëæ áóé òîìîîõîí ¿éëäâýð, àæ àõóé íýãæ áàéãóóëëàãóóäûí òºëººëë¿¿äýýñ á¿ðäñýí íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëãèéã 2007 îíû 9 ñàðûí 18 íä óëààíáààòàð õîòíîî çîõèîí áàéãóóëëàà. Ýíýõ¿¿ ÷óóëãà óóëçàëò íü ôîðóì õýëáýðýýð ÿâàãäàæ ãàäààä äîòîîäûí 300 ãàðóé òºëººëºã÷èä îðîëöñîí áºãººä ÌÓ-ûí çàñãèéí ãàçðûí òýðã¿¿í ÌÓ-ûí åðºíõèé ñàéä Ì. Ýíõáîëä, ¿éëäâýð õóäàëäààíû ÿàìíû ñàéä Ò. Äàâààäîðæ, ÕÀÀÍ áàíêíèé ã¿éöýòãýõ çàõèðàë Æ. Ïåòåðìîð, Àçè íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí õºðºí㺠îðóóëàëò ò¿íøëýëèéí óäèðäàõ çºâëºëèéí äàðãà Ëåå Ì. Êàøåëë, Åâðîïèéí ñýðãýýí áîñãîëò õºãæëèéí áàíêíèé Ìîíãîëäàõü ñóóðèí òºëººëºã÷ Æîíí ×îìåë-äîå çýðýã óëñ òºð, áèçíåñèéí ñàëáàðóóäààñ òîìîîõîí óäèðäàã÷, øèíæýý÷ íàð èðæ îðîëöëîî.

Ýíý óóëçàëòààð ÌÓ-ûí ñàíõç¿¿, ÝÇ, ÕÀ¯Ñ äàõü ºíººãèéí áàéäàë, öààøäûí òºëºâ, ãàäààäûí øèíæýý÷äèéí Ìîíãîëûí óëñ òºðèéí îð÷èíä õèéñýí øèíæèëãýý, ä¿ãíýëò¿¿ä, ìºí õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààðõè íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëãèéã õèéñýí þì.

Õýëýëö¿¿ëãýýð:

- Ìîíãîë óëñûí ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã íýìýãä¿¿ëýõ çîðèëãîîð çàñãèéí ãàçðààñ ÿìà𠺺ð÷ëºëò, øèíý÷ëýëòèéã öààøèä õýðýãæ¿¿ëýõýýð çýõýæ áàéãàà

- Áîíäûí çàõ çýýëèéã õºãæ¿¿ëæ ºðãºæ¿¿ëæ ºíäºð ÷àäàìæ á¿õèé ñàíõ¿¿ãèéí ýð¿¿ë òîãòîëöîîã á¿ðä¿¿ëýõ, ñàíõ¿¿ãèéí àÿòàé íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä áàíêíèé ñèñòåìä ÿìà𠺺ð÷ëºëò, øèíý÷ëýëò õèéõ øààðäëàãàòàé áàéãàà

- Çàì òýýâýð, äýä á¿òöèéí ñàëáàðò ÿìàð àðãà õýìæýý àâàãäàæ áàéãàà áîëîí öààøäûí õºãæ¿¿ëýõ àðãà çàìóóä, Ìîíãîë îðîí äàÿàð ýð÷èì õ¿÷èéã ò¿ãýýõ, öàõèëãààí äóëààíû ¿íý áîëîîä õóóëèíä ººð÷ëºëò õèéõ

- ÁÍÕÀÓ-ûí ÀÌ-ûí çàõ çýýë ºðãºæèõ õýðýýð Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí êîìïàíèóä õýðõýí àæèëëàæ áàéãàà, àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí õºãæèë áàéãàëü îð÷èíä õýðõýí íºëººëæ áàéãàà

- ̺í õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí ºìíº òóëãàðààä áóé ñààä áýðõøýýë¿¿ä çýðýã àñóóäëóóäûã õºíäºæ ÿðèëöñàí. Ýíýõ¿¿ õýëýëö¿¿ëãýýñ óóë óóðõàéí ñàëáàðûã îíöîëáîë ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ÀÌ-ûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý äýëõèéí çàõ çýýë äýýð îãöîì ºñ÷ áàéãààòàé õîëáîîòîéãîîð äýëõèéí õýìæýýíä óóëûí ¿éëäâýðëýë, òýð äóíäàà àëò, çýñ, öàéð çýðýã ò¿¿õèé ýä¿¿äèéí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý íýìýãäýæ áàéíà.¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð óëñ îðíóóä óóë óóðõàéí ñàëáàðò îðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã äýìæèæ ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýã ýðñ íýìýãä¿¿ëæ áàéíà. ¯¿íèé íýãýí àäòë Ìîíãîëûí ÝÇ-èéí õºãæèë óðàãø àõèõàä óóë óóðõàéí ñàëáàðûí íºëºº èõýýõýí áàéð ñóóðü ýçëýõ áà îéðûí ¿åä Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðò èõýýõýí õºðºí㺠îðóóëàëò, õàéãóóëûí àæëûã øèíýýð ýõë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Òèéìýýñ ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä Ìîíãîëûí óóë óóðõàéí ñàëáàðò õºðºí㺠îðóóëàõ ñîíèðõîëòîé áàéãàà áîëîâ÷ ÌÓ-ûí òºð çàñãààñ óóë óóðõàéí ñàëáàðòàà õýðýãæ¿¿ëæ áîäëîãî, õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæóóä õàðààõàí òºëºâøèõã¿é áàéãààã îíöîëæ áàéâ. ÌÓ-ûí Àçèéí õºãæèæ áóé îðõíóóäûí íýãä ç¿é ¸ñîîð áàãòäàã îðîí áºãººä èðýýä¿éä ÝÇ-èéí ºñºëò èõýýõýí õýìæýýãýýð íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéãàà òàëààð ìºí äóðüäàæ áàéëà.

ÌÓ-ä óóë óóðõàéí ñàëáàðò ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðõç¿éí ¿íäýñ áîëæ áóé 2 õóóëü áàéíà.

1. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òóõàé 1993 îíä áàòëàãäàæ 2001. 2002 îíóóäàä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëñàí õóóëü.

2. 2006 îíä øèíý÷ëýãäýí íàéðóóëàãäàæ áàòëàãäñàí àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé õóóëü” ò¿¿íèé õºðºí㺠îðóóëàëòûí òóõàé õóóëü 29. 30-ð çé¿ë¿¿ä äýýð çîõèöóóëàãäàæ áàéíà.

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äèéí õóóëèàñ

Ýíýõ¿¿ õóóëü 1993 îíä áàòëàãäàæ 2001, 2002 îíä çàðèì íýìýëò ººð÷ëºëò îðñîí. Óã õóóëèéí

1-ð ç¿éëä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ õ¿ðýýã äàðààõü áàéäëààð òîäîðõîéëæýý.

2-ð ç¿éëä ÌÓ-ûí õóóëü òîãòîîìæîîð õîðèãëîñîí ¿éëäâýðëýë ¿éë÷èëãýý ýðõëýõýýñ áóñàä õ¿ðýýíä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ áîëíî.

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÌÓ-ä õýðýãëýæ áîëîõ õýëáýðèéã çààñàí 6ð ç¿éëä:

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÌÓ-ä äàðààõü õýëáýðýýð õýðýãæ¿¿ëíý.

1. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷ äàíãààðàà àæ àõóé íýãæ áàéãóóëàõ àëáà íýãæýý íýýí àæèëëóóëàõ

2. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷ òóñ óëñûí àæ àõóé íýãæèéí íîîãäîë õóâü, õóâüöàà, áóñàä ¿íýò öààñûã ÌÓ-ûí õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó õóäàëäàí àâàõ çàìààð øóóä õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ.

3. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷ Ìîíãîëäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷òàé õàìòðàí àæ àõóé íýãæ áàéãóóëàõ.

4. Áàéãàëèéí áàÿëãèéã àøèãëàõ, áîëîâñðóóëàõ òàëààð õóóëü òîãòîîìæ, êîíöåñ á¿òýýãäýõ¿¿í õóâààõ ãýðýýíèé äàãóóó ýðõ îëæ àâàõ

5. Ìàðêåòèíã ìåíåæìåíòèéí ãýðýý áàéãóóëàõ

6. Ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ /ëèçèíã/-èéí áîëîí Ôðàí÷àéçèí õýëáýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ

8 ç¿éë. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýðõ ç¿éí áàòàëãàà.

1. Ãàäàäûí õºðí㺠îðóóëàëò íü Ìîíãîë óëñûí íóòàã äýâñãýð äýýð ¿íäñýí õóóëü, ýíý õóóëü òýäãýýðòýé íèéö¿¿ëýí ãàðãàñàí áóñàä õóóëü, òîãòîîìæ áîëîí Ìîíãîë óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýãýýð áàòàëãààæñàí ýðõç¿éí õàìãààëàëòòàé áàéíà.

2. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûã ÌÓ-ûí íóòàã äýâñãýð äýýð õóóëü áóñààð õóðààí àâàõûã õîðèãëîíî.

3. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí õºðºíãèéã ãàãöõ¿¿ íèéòèéí àøèã ñîíèðõëûí ¿¿äíýýñ çºâõºí õóóëüä çààñíû äàãóó ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàõã¿é áàéõ çàð÷ìèéí ¿íäñýí äýýð á¿ðýí õýìæýýãýýð íºõºí òºëºõ íºõö뺺ð äàé÷ëàí ãàðãóóëæ áîëíî.

4. ÌÓ-ûí îëîí óëñûí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë äàé÷ëàí ãàðãóóëñàí ýä õºðºíãèéí íºõºí òºëáºðèéí õýìæýýã ò¿¿íèé äàé÷ëàí ãàðãóóëñàí áóþó äàé÷ëàí ãàðãóóëàõ òóõàé íèéòýä ìýäýãäýõ ¿åèéí ¿íýëãýýãýýð òîäîðõîéëíî. ͺõºí òºëáºðèéã ñààäã¿é ã¿éöýòãýíý.

5. ÌÓ-ä îíö áîëîí äàéíû áàéäàë áèé áîëñíîîñ ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èä ó÷èðñàí õîõèðëûã Ìîíãîëûí õºðºí㺠îðóóëàã÷òàé àäèë íºõö뺺ð øèéäâýðëýíý.

10 ç¿éë. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã

1. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷ äàðààõü ýðõ ýäýëíý.

1.1 Ýä õºðºí㺺 ýçýìøèæ, àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ò¿¿íèé äîòîð àæ àõóé íýãæèéí ººðèéí õºðºíãºä õóâü õºðºí㺠áîëãîí îðóóëñàí ýä õºðºí㺺 ãàäààäàä áóöààí ãàðãàõ

1.2 Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóé íýãæèéã óäèðäàõ áóþó óäèðäàõàä îðîëöîõ

1.3 Áóñàä ýòãýýäýä õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó ýðõ ¿¿ðãýý øèëæ¿¿ëýõ

1.4 Äàðààõü îðëîãî àøèã, òºëáºðºº ãàäààäàä ñààäã¿é ãóéâóóëàõ.

1.4.1 ªºðò íîîãäîõ õóâü, íèéë¿¿ëýã÷èéí îðëîãî, õóâüöààíû íîîãäîë àøèã

1.4.2 Ýä õºðºí㺠¿íýò öààñ áîðëóóëñàí, ýä õºðºíãèéí ýðõýý áóñäàä øèëæ¿¿ëñýí, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ãýðýý äóóñãàâàð áîëñîí áîëîí àæ àõóé íýãæ òàòàí áóóãäñàíû äàðàà ººðò íü íîîãäîõ îðëîãî

1.4.3 ¯íäñýí ºð, õ¿¿ áîëîí áóñàä àäèëòãàõ òºëáºð

1.4.4 Õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó îëñîí áóñàä îðëîãî

1.5 Õóóëü òîãòîîìæèíä çààñàí áóñàä ýðõ

2. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷ äàðààõü ¿¿ðãèéã õ¿ëýýíý.

2.1 ÌÓ-ûí õóóëü òîãòîîìæèéã ñàõèõ

2.2 Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóé íýãæ áàéãóóëàõ, ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàëáàð íýýí àæèëëóóëàõ òóõàé ãýðýý, ä¿ðýì, õºðºí㺠îðóóëàëòûí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ

2.3 Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ àðãà õýìæýý àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ

2.4 Ìîíãîëûí àðä ò¿ìíèé ¿íäýñíèé ¸ñ çàíøëûã õ¿íäýòãýõ

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õóóëèàð õºäºëìºð íèéãýì õàìãààëëûí õàèðëöààã äàðààõü áàéäëààð õàðüöóóëàõààð çààñàí áàéíà.

1. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóé íýã ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàëáàð ÌÓ-ûí èðãýäèéã òýðã¿¿í ýýëæèíä àâ÷ àæèëëóóëíà. Íàðèéí ìýðãýøèë, ìýðãýæëèéí ºíäºð óð ÷àäâàð øààðäàãäàõ àæèëä ãàäààäààñ õ¿í àâ÷ àæèëëóóëæ áîëíî. Ãàäààäààñ àæèëëàõ õ¿÷ ìýðãýæèëòýí àâàõ àæëóóäûã ÌÓ-ûí õîëáîãäîõ õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó çîõèöóóëíà.

2. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóé íýãæ ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýäèéí àæèëëàõ ñàëáàðò àæèëëàæ áàéãàà ÌÓ-ûí èðãýäòýé õîëáîãäñîí õºäºëìºð, íèéãýì õàìãààëëûí õàðèëöààã ÌÓ-ûí õºäºëìºðèéí áîëîí íèéãìèéí äààòãàëòàé õîëáîãäñîí õóóëü òîãòîîìæîîð çîõèöóóëíà.

3. Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóé íýãæ ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàëáàð àæèëëàõààð ãàäààäààñ èðñýí õ¿í õºäºëìºðèéí õºëñ áóñàä îðëîãîîñîî ÌÓ-ûí õóóëü òîãòîîìæèéí äàãóó òàòâàð òºëºõ áºãººä ¿íäñýí îðëîãîî ãàäààäàä ãóéâóóëàõ ýðõòýé.

Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé 2006 îíû õóóëèéí 46-ð ç¿éëä àæèëëàõ õ¿÷íèé òàëààð òàâèãäàõ øààðäëàãûã íýìæ òîäîðõîéëæýý. ¯¿íä:

43.1 Àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ íü ÌÓ-ûí èðãýäèéã àæëûí áàéðààð õàíãàõ ¿¿ðýã õ¿ëýýõ áºãººä òóõàéí õóóëèéí ýòãýýäýä àæèëëàãñäûí 10-ààñ äýýøã¿é õóâü íü ãàäààäûí èðãýí áàéæ áîëíî.

43.2 Òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ íü ãàäààäûí èðãýäèéã ýíý õóóëèéí 43.1ä çààñíààñ èë¿¿ õýìæýýãýýð àâ÷ àæèëëóóëñàí òîõèîëäîëä àæëûí áàéð òóòàìä õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã 10 äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºëáºðèéã ñàð á¿ð òºëíº.

43.3 Ýíý õóóëèéí 43.2ò çààñàí òºëáºðèéã òóõàéí ñóì ä¿¿ðãèéí òºñºâò òºâëºð¿¿ëæ áîëîâñðîëûí áîëîí ýð¿¿ë ìýíäèéí ñàëáàðò çàðöóóëàõ áºãººä ýíý òàëààðõè æóðìûã ñóì ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðàë áàòàëíà.

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòûí òóõðàé õóóëèéí 25ð ç¿éëä ìàðãààí øèéäâýðëýõ õóóëèéã äàðààõü áàéäëààð òîãòîîæýý. ¯¿íä:

Ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷äèéí áîëîí Ìîíãîëûí õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí õîîðîíä ò¿¿í÷ëýí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàã÷ áîëîí Ìîíãîëûí õóóëèéí ýòãýýä, õóâü õ¿íèé õîîðîíä ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëò ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé àæ àõóé íýãæ ãàäààäûí õóóëèéí ýòãýýäèéí ñàëáàðûí ¿éë àæèëëàãààòàé õîëáîãäîí ¿¿ññýí ìàðãààíûã ÌÓ-ûí ÎÓ-ûí ãýðýý òàëóóäûí õîîðîíä áàéãóóëñàí ãýðýýíä ººðººð çààãààã¿é áîë ÌÓ-ûí ø¿¿õ øèéäâýðëýíý.

29 ç¿éë. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ãýðýý. /Àøèãò ìàëòìàëûí òóõàé ÌÓ-ûí õóóëèàñ/

29.1 ¯éë àæèëëàãààíûõàà ýõíèé 5 æèëä ÌÓ-ûí íóòàã äýâñãýðò 50 ñàÿàñ äýýø àìåðèê äîëëàðòàé òýíöýõ õýìæýýíèé õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ àøèãëàëòûí òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ ººðºº õ¿ñýëò ãàðãàâàë ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ íºõöëèéã íü òîäîðõîé õóãàöààíä òîãòâîðòîé áàéëãàõ çîðèëãîîð ò¿¿íòýé õºðºí㺠îðóóëàëòûí ãýðýý áàéãóóëæ áîëîõ áºãººä ò¿¿íä äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà.

29.1.1 Òàòâàðèéí îð÷èíã òîãòâîðòîé áàéëãàõ

29.1.2 Òóñãàé çºâøººðºë ýçýìøèã÷ ¿éëäâýðëýñýí á¿òýýãäýõ¿¿íýý ÎÓ-ûí çàõ çýýëèéí ¿íýýð áîðëóóëàõ

29.1.3 Îëñîí îðëîãîî çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõýý áàòàëãààæóóëàõ

29.1.4 Õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý õóãàöàà

29.1.5 Àøèãò ìàëòìàëûã õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä, áàéãàëü îð÷èíä õîõèðîë áàãàòàé îëáîðëîõ

29.1.6 ÁÎ-ûã õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõ

29.1.7 Áóñàä òºðëèéí ¿éë àæèëëàãààíä ñºðºã íºëºº ¿ç¿¿ëýõã¿é áàéõ.

29.1.8 Á¿ñ íóòãèéã õºãæ¿¿ëýõ, àæëûí áàéð øèíýýð áèé áîëãîõ.

29.1.9 Ó÷èðñàí õîõèðëûã íºõºí òºëºõ

29.2 Ýíý õóóëèéí 29.1ä çààñàí ãýðýýã ÌÓ-ûí çàñãèéí ãàçðûí ýðõ îëãîñíîîð ñàíõ¿¿, ãåîëîãè óóë óóðõàéí áîëîí áàéãàëü îð÷íû àñóóäàë ýðõýëñýí çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿ä õàìòðàí õºðºí㺠îðóóëàã÷òàé áàéãóóëíà.

29.3 Ýõíèé 5 æèëèéí õºðºí㺠îðóóëàëòûí õýìæýý 50 ñàÿàñ äýýø Àìåðèê äîëëàðòàé òýíöýõ áîë 10-100 ñàÿàñ äýýø àìåðèê äîëëàðòàé òýíöýõ áîë 15-300 ñàÿàñ äýýø àìåðèê äîëëàðòàé òýíöýõ áîë 30 æèëèéí õóãàöààãààð ýíý õóóëèéí 29.1ä çààñàí ãýðýý áàéãóóëíà.